Volksgezondheid op postzegels – Jos Louwe
Het eerste artikel over gezondheidszorg op postzegels liet zien dat er een verschil is tussen de afbeeldingen van dokters, verpleegsters en patiënten en de werkelijkheid die zij verbeelden. Die postzegels voor waar aannemen, is daarmee kiezen voor een vooroordeel, in een bubbel gaan zitten. Het alternatief is proberen een verklaring te geven van dat gevonden verschil en een wat meer waarheidsgetrouwe interpretatie van volksgezondheid op postzegels te vinden. Daarover gaat dit tweede artikel.
Ziekten
Elke samenleving kent zijn eigen ziekten. Gezondheidsproblemen van een agrarische samenleving (zoals Frankrijk in de negentiende eeuw) hebben vooral te maken met oorlog, naast malaria en tyfus. Ziekten als TBC, kinderziekten en kanker horen bij een industriële samenleving. Hartziekten, psychische klachten, verkeersongevallen en longkanker zijn typische ziekten van de welvaartssamenleving [bron 1]. Met de komst van toeslagzegels en gelegenheidszegels verschijnen ziekten prominent op postzegels. Onderstaand een overzicht van de eerste emissies, exclusief de landen ontstaan na het uiteenvallen van de USSR en Joegoslavië.
Net als in de werkelijkheid komen op postzegels nieuwe ziekten naar voren terwijl andere in belang afnemen. Het tekent het belangrijkste succes van de bemoeienis van de overheid met volksgezondheid, namelijk de toegenomen levensverwachting bij geboorte. Die was midden negentiende eeuw minder dan 40 jaar en nu 65 – 80 jaar bij mannen en 75 – 85 jaar bij vrouwen [bron 2]. De verschuiving tussen ziekten hangt samen met de voortgang van de medische wetenschap, verbeeld op de ruim vierhonderd postzegels van beroemde medici. Die zijn in de loop der tijd anders naar ziekten gaan kijken en ook dat vinden we terug in de beeldspraak op postzegels.
Ziekte is een beest
Postzegels stellen ziekten soms voor als monsters. Kanker is een kreeft, aids een slang en tuberculose een draak, die verslagen moeten worden. Frankrijk is er vroeg bij met een zegel waarop Scientia (Wetenschap) een veelkoppige slang (kanker) bestrijdt [ afb. 1]. Dit soort allegorieën past goed bij de idee dat ziekte een vijand is die je overvalt. Er is niet veel aan te doen behalve pappen en nathouden en hopen op een wondertje. De zegel met Scientia is weliswaar beeldspraak, maar zo’n beeldspraak kan ons wel op een te onderzoeken idee brengen: Zijn het niet heel kleine diertjes die deze ziekten veroorzaken?
Op 24 maart 1882 gaf Robert Koch op die vraag een onomstotelijk antwoord door aan te tonen dat een bacterie tuberculose veroorzaakt. In zijn onderzoek daartoe benutte hij een ingenieuze combinatie van isoleren en fixeren van proefmonsters en het fotografisch vastleggen van microscopische beelden van de bacterie [ afb. 2]. Voor die tijd zeer geavanceerde technieken en de aanpak van Koch zal brede navolging krijgen. In dertig jaar worden de verwekkers van vele ziekten van mens en dier in beeld gebracht [bron 3]. De spectaculaire resultaten zien we op postzegels terug. Chantemesse bijvoorbeeld doet onder meer onderzoek naar tyfus en meningitis [ afb. 3]. Yersin schrijft de ontdekking van de pestbacil op zijn naam [ afb. 4]. En onze tijd zag de ontdekking van het aidsvirus [ afb. 5].
De opvolger van dit soort onderzoek is de ontwikkeling van vaccins en antibiotica. De betreffende postzegels maken uiteraard ook reclame voor Franse wetenschap: De namen van Calmette en Guérin zijn verbonden aan het BCG vaccin [ afb. 6]. Die van Duchesne aan de ontdekking van de penicilline, nog vóór Fleming – dus wie staat er eigenlijk op die postzegel uit 2001 [ afb. 7]? Al die zegels met portretten zijn weinig verhalend (er gebeurt niets). Ze zijn in plaats daarvan conceptueel: we zien een portret met attributen (laboratoriumglazen, petrischaaltje, microscoop, etc.) en we weten: dat staat voor serieus wetenschappelijk onderzoek.
Ziekte is een keuze
In het midden van de twintigste eeuw dringt zich een nieuwe metafoor voor ziekten op. De welvaartsmaatschappij komt met aandoeningen die samenhangen met ongezonde leefpatronen, zoals het gebruik van drugs, tabak en drank [ afb. 8, 9 en 10]. En, om een vroeg voorbeeld uit 1937 (herdruk 1939) te geven, onveilige seks [ afb. 11]. Die postzegels herinneren ons niet aan wetenschappelijke triomfen, maar willen ons overtuigen te stoppen met slechte gewoonten. En we kunnen meer doen dan dat.
Er verschijnen zegels die ons aansporen deel te nemen aan een bevolkingsonderzoek of zelf een diagnose uit te voeren [ afb. 12]. Die zelfwerkzaamheid kan ook anderen ten dienste staan. Instructies wat te doen bij ademnood of een hartaanval [ afb. 13 en 14]? Wij hebben, al is het maar gedeeltelijk, ons lot en dat van een ander in eigen handen. En dus iets van een keuze.
Ziekte is een idee
Volksgezondheid betekent ook aandacht voor de psychische gesteldheid en het sociaal isolement waarin zieken, mindervaliden en ouderen kunnen komen te verkeren. Dat is bijvoorbeeld waarneembaar op twee recente zegels over COVID en thuiszorg [ afb. 15 en 16].
Een ongezonde sociale situatie kan leiden tot vormen van overspannenheid of depressie, een traag verloop van het genezingsproces of zelfs ingebeelde ziekten of aandoeningen. De zegel van de Stichting voor de gezondheid van Franse studenten anticipeert daarop – het gaat om de complete herboren mens die eruit ziet alsof hij net geschapen is [ afb. 17]
Die aandacht voor psychosomatische klachten is nieuw. Er lijkt zelfs een nieuwe metafoor in de maak te zijn, weliswaar nog niet goed op Franse zegels waarneembaar. Ziekte zit tussen je oren ofwel ziekte is een idee.
Toch een bubbel?
De successen in het begrijpen en bestrijden van ziekten zijn tijdgebonden We zouden kunnen zeggen: elke tijd heeft zijn eigen ziekte en zijn eigen manier van kijken naar die ziekte en dat is terug te lezen op postzegels. Dat geldt ook voor de stereotiepe beelden van de dokters, verpleegsters en patiënten uit het eerste artikel.
Immers, aan het begin van de twintigste eeuw kan er nog niet veel gedaan worden aan tal van kinderziekten en trauma’s bij soldaten. Begrijpelijk dat de aandacht van verpleegsters gericht is op liefdevolle verzorging. De grote medische ontdekkingen krijgen pas na de Tweede Wereldoorlog hun volle betekenis als er tal van medicijnen op de markt verschijnen. Vandaar die aandacht voor de grote mannen. En nu leven wij in een tijd waarin de gezondheidszorg steeds meer gespecialiseerd raakt, zodat we op postzegels nu ook paramedisch personeel zien verschijnen.
Kortom, de volksgezondheidszorg evolueert en dat geldt met vertraging ook voor postzegelbeelden. Er is dus niet één, altijd geldig verhaal en het is nuttig om die verhalen af en toe door te prikken. Voor de volksgezondheid zelf en voor de verzamelaar die zo het onderscheid kan maken tussen een claim op de waarheid van een postzegel en een postzegel als tijdsdocument
Bronnen
- Bron 1: Johan P. Mackenbach, A History of Population Health Rise and Fall of Disease in Europe, Brill, Leiden, 2020, chapter 2, p. 46.
- Bron 2: Johan P. Mackenbach, chapter I, p. 2 ev.
- Bron 3: Blevins, Steve Bronze, Michael, Robert Koch and the golden age of bacteriology, in: International Journal of Infectious Diseases 14, Elsevier 2020, p. 744 ev.