Over Georges Duval en de door hem ontworpen portzegels, Deel 5 Aangepaste ontwerpen van de portzegels van Duval – Jan Walschots
In dit vijfde en laatste deel van het artikel over de portzegels van Georges Duval zal het gaan om zegels waarvan het ontwerp in mindere of meerdere mate is aangepast. De reden voor die aanpassing kan verschillend zijn. Enerzijds gaat het om zelfstandige landen Monaco en Andorra, waar de post wordt uitgevoerd door het Franse postbedrijf. In Egypte gaat het om de laatste overzeese kantoren van de Franse post, waar ook andere valuta werden gebruikt. Frans Indië is filatelistisch een buitenbeentje dat eens een aparte studie verlangt. Het was het laatste gebied waar de Duvalzegels niet werden vervangen door een serie met een eigen ontwerp. Tenslotte zijn daar Tunesië en Algerie, door Frankrijk meer als deel van Frankrijk beschouwd dan als kolonie of protectoraat.
Tunesië
Reeds voor 1881 had de Franse post kantoren in Tunesië, dat toen nog deel uitmaakte van het Ottomaanse rijk. Na de Russisch-Turkse oorlog in 1877-1878 werden delen van het Ottomaanse rijk onder de wereldmachten verdeeld en zo werd vanaf 1881 Tunesië een Frans protectoraat. Tunesië kreeg in 1888 eigen postzegels en gebruikte vanaf dat moment gewone frankeerzegels met een geperforeerde letter T als portzegels. Vanaf april 1901 verschijnt er een serie met tien zegels van het type Duval, eerst in waarden 1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 30c, 50c en 1 franc. In oktober 1903 volgt een 3 francs en een maand later een 2 francs. Het ontwerp is ten opzichte van het originele ontwerp op zes punten aangepast (Afbeelding 1):

- De aanduiding CHIFFRE-TAXE staat in kleinere letters geheel in de bovenregel,
- In de onderregel staat de naam “REGENCE DE TUNIS”,
- De randteksten zijn in kleur op witte achtergrond. In het originele ontwerp zijn de teksten wit op gekleurde achtergrond,
- Het woord POSTES in de rechter rand is gekanteld ten opzichte van het Franse ontwerp,
- Bij alle waarden staat er geen accent op de A van “A PERCEVOIR”,
- RF in de hoeken linksboven en rechtsonder is vervangen door een halve maan en een ster.
Ik merk daarbij op dat op de meeste postzegels van Tunesië wel een aanduiding RF staat, maar dus niet op de portzegels. Bij Marocco was dat andersom. In Marocco zijn de Duval-portzegels ongeveer de enige zegels mét aanduiding RF (zie aflevering 4).
De kleuren volgen ongeveer het Franse kleurenschema uit die tijd, zij het in iets andere tinten. Daarbij enkele opmerkingen. De waarde 2 centimes is in Frankrijk en de koloniën alleen in zwart verschenen. De kleur oranje voor Tunis is uniek. Verder kende Frankrijk sinds 1896 geen franc-waarden, dus de waarden van 1, 2 en 5 francs zijn best wel bijzonder (Afbeelding 2). Een Franse 5 francs-zegel in het type Duval zou pas weer 40 jaar later verschijnen.


In november 1914 zijn portzegels van 5 francs overdrukt met een nieuwe waarde 2 francs (Afbeelding 3).
Monaco
Portzegels van het type Duval zijn ook in Monaco uitgegeven, de eersten in 1905. Dat is heel bijzonder, want deze en de zegels van het type “recouvrements” uit 1924 zijn de enige zegels die in een gezamenlijk ontwerp door Frankrijk en Monaco zijn uitgegeven [note 1]. Maar het is ook niet geheel onverwacht, want tot 1904 werden in Monaco Franse portzegels gebruikt..
In 1905 verschenen zes zegels in de waarden 1c, 5c, 10c, 15c, 30c en 50c. Ze zijn gedrukt in andere kleuren dan de Franse zegels. In 1909 werd een oplage van 30000 zegels van 10 centimes in een verkeerde, Franse kleur bruin gedrukt, en gewoon gebruikt (Afbeelding 4)


In november 1925 werden zegels van 50 centimes overdrukt naar een waarde van “1 franc à percevoir” (Afbeelding 5)
In november 1925 werden zegels van 50 centimes overdrukt naar een waarde van “1 franc à percevoir” (Afbeelding 5)


Alle waarden waren bij verschijnen ook in Frankrijk gangbaar. In 1934 komt de 60 centimes uit in een nieuwe kleur lilas. De reden voor deze uitgifte ken ik niet en in Frankrijk werd al weer enkele jaren geen nieuwe oplagen in deze waarde gedrukt. Als laatste verscheen een blauwe 5 francs in 1943, als enige Duvalzegel van Monaco in rotatiedruk.
Deze zegels van Monaco hebben een aantal aanpassingen in het ontwerp:
- De aanduiding RF in de twee hoeken is verdwenen, en vervangen door een bloem
- De tekst “CHIFFRE TAXE” in boven- en onderbalk is vervangen door “MONACO POSTES”.
- Het woord “TAXE” is naar de zijranden verdreven, waar bij de Franse zegels het woord “POSTES” staat.
- Verder is er een geheel nieuw kleurenschema, behalve bij de 1F lilas-brun sur paille.
- De 30 centimes heeft wel een accent grave op “À”.
- Verder zijn de zegels nieuw getekend waardoor ze in meerdere of mindere mate verschillen van de Franse zegels. Er zijn bijvoorbeeld verschillen in de waardecijfers te zien, vooral in de uitgiften na 1926. Bij de franc-waarden is de tekst “FRANCS À PERCEVOIR” iets naar rechts verschoven.
- Een misschien minder in het oog springend detail is dat van enkele Monegaskische zegels millésimes bestaan tot aan 1943 (Afbeelding 7). Voor Frankrijk was de drukker in 1934 overgegaan op een roterende drukpers die geen millésimes afdrukt maar wel coins datés.
Egypte
In deel vier besprak ik al de Franse zegels met opdruk in millièmes die voor de Egyptische kantoren in Alexandrië en Port-Saïd zijn uitgegeven. In februari 1928 verscheen een geheel nieuwe serie met Duvalzegels voor deze kantoren. Zij zijn niet met opdruk, maar het ontwerp is op een aantal punten aangepast:
- Het woord POSTES in de zijkanten is verdwenen,
- Het woord CENTIME(S) op de banderolle is vervangen door MILLIÈME(S),
- De tekst CHIFFRE TAXE in kop en voet is vervangen door POSTES FRANCAISES,
- De getallen van de waarden zijn nieuw getekend,
- De letters RF in hoeken linksboven en rechtsonder zijn duidelijk in ander lettertype.
De serie bestaat eerst uit zeven waarden van 1, 2, 4, 5, 10, 20 en 40 millièmes. In maart 1930 verschijnt een aanvullende waarde van 30 millièmes (Afbeelding 8). Op deze zegels staat geen kantoornaam en ze werden zowel in Port-Saïd als in Alexandrië gebruikt. Op 31 maart 1931 zijn de kantoren gesloten.

Inde
Voor Frans Indië geldt net als voor de kantoren in Egypte dat eerst Franse Duvalzegels met opdruk in lokale valuta zijn uitgegeven. Op 16 september 1929 verscheen een aangepaste versie in lokale valuta caches en fanons. Hierbij geldt het volgende (Afbeelding 9):
- Het woord POSTES staat nog steeds op de zijkanten,
- De tekst op de banderolle is vervangen door 4, 6 of 12 CACHES, 1 of 3 FANON(S), 1FA 12 CA of 1FA 16 CA À PERCEVOIR,
- De tekst CHIFFRE TAXE in kop en voet is vervangen door INDE FRANCAISE,
- De getallen van de waarden zijn nieuw getekend,
- De letters RF in hoeken linksboven en rechtsonder zijn nog in het oude Franse lettertype.
Andorra
Op 16 juni 1931 verschijnen bij de Franse post in Andorra de eerste eigen zegels. Het zijn 23 verschillende “usage courant”-zegels met opdruk “Andorre”. Daarnaast verschijnen 8 zegels van het type Duval met dezelfde opdruk. Het gaat om de waarden 5c, 10c, 30c, 50c, 60c, 1F, 2F en 3F (Afbeelding 10). Ze zijn alle in de Franse kleuren en er zijn niet aantoonbaar aparte oplagen voor gemaakt. Alle millésimes die bestaan voor Andorra, bestaan ook voor de overeenkomstige zegels van Frankrijk. Ook geldt dat alleen de 30 centimes zonder accent op À is, maar alle andere waarden met accent, ook bij de latere uitgaven.
Later, vanaf 1938, verschijnen zegels met een gewijzigd ontwerp:
- De tekst “CHIFFRE TAXE” in boven- en onderbalk is vervangen door “VALLÉES D’ANDORRE”,
- De tekst “POSTES” in de zijbalken is vervangen door “CHIFFRE TAXE”,
- In de hoeken is de aanduiding RF vervangen door TP (of PT) [note 2],
- De cijfers en tekst op de banderolle zijn nieuw getekend en verschillen enigszins van de Franse versie.
In 1937 of 1938 verschijnt als eerste een zegel van 5 centimes. Pas in 1941 wordt deze gevolgd door zegels van 2 en 5 francs. Ten slotte verschijnt in 1942 een 10 centimes (Afbeelding 11).

De kleuren zijn, net als in Frankijk, blauw, bruin, lilas en oranje [note 3]. Opmerkelijk is dat drie waarden nog in vlakdruk (à plat) zijn geproduceerd met millésimes en alleen de 5 francs in rotatiedruk (rotatives) met coins datés. De Franse portzegels verschenen sinds 1934 uitsluitend in rotatiedruk (Afbeelding 12).
De Franse portzegels verschenen sinds 1934 uitsluitend in rotatiedruk (Afbeelding 12).
Voor Andorra geldt dat van alle portzegels het ontwerp overeenkomt met Franse zegels. Ik vermoed dat de bedoeling was om Franse postbeambten zo helder mogelijk te maken dat verschuldigde port moest worden geïnd.

Voor Andorra geldt dat van alle portzegels het ontwerp overeenkomt met Franse zegels. Ik vermoed dat de bedoeling was om Franse postbeambten zo helder mogelijk te maken dat verschuldigde port moest worden geïnd.
Algerie
Algerie is lange tijd het meest Franse gebied van alle overzeese gebieden geweest. Nadat Frankrijk tussen 1830 en 1848 Algerie had veroverd, werd het als deel van Frankrijk beschouwd, geen kolonie maar gewone Franse departementen. De Franse post functioneerde ook als in Frankrijk. Rond 1924 werd besloten om voor Algerie toch eigen postzegels uit te geven. Hiermee kon een extra stem in de vergaderingen van de UPU (Union Postale Universelle) worden gerechtvaardigd.
De eerste postzegels van Algerie waren Franse zegels met de naam Algerie als opdruk. In juni 1926 verschenen voor het eerst postzegels met een eigen Algerijns ontwerp. Echter reeds een maand eerder, op 1 mei 1926, waren portzegels met een aangepast ontwerp van Duval in gebruik genomen.
En denk nu niet dat deze vergelijkbaar zijn met de zegels van Monaco, Andorra of Tunesië. Dit zijn de aanpassingen aan het ontwerp voor Algerie:
- De tekst “CHIFFRE TAXE” in boven- en onderbalk is vervangen door “ALGERIE POSTES”.
- Het woord POSTES in de zijkanten is verdwenen,
- De letters RF in hoeken linksboven en rechtsonder zijn duidelijk in ander lettertype, ongeveer zoals bij de zegels voor Egypte.
- Op de banderolle is de tekst “x CENTIMES À PERCEVOIR” vervangen door “TAXE À PERCEVOIR x c of F”. Hierbij staan onder de c twee streepjes en onder de F een punt.

Op 1 mei 1926 verschijnt een eerste serie van 8 zegels, de 5c, 10c, 20c, 25c, 30c, 45c, 50c en 1F (Afbeelding 13). Deze zijn alle in de kleur die ook in Frankrijk werd gebruikt. Een jaar later zijn ook portzegels in de waarden 45c, 2F en 3F nodig.
De clichés voor deze waarden waren kennelijk niet tijdig klaar, want in juni 1927 verschenen opdrukken in deze waarden op zegels van respectievelijk 20c, 45c en 25c (Afbeelding 14). Later verschijnen in juli 1927 nieuwe zegels van 2 en 3 francs, waarbij de 2F de rose-lilas kleur heeft van de Franse 3F en de Algerijnse 3F is gedrukt in de voor Frankrijk niet gebruikte kleur blauw. In februari 1928 verschijnt dan nog een 60c in de Franse kleur groen.
In 1942 verschijnen de twee waarden van 30c en 2F in iets gewijzigde kleurtinten maar met de aanduiding RF in de hoeken weggelaten (Afbeelding 15).
In 1945 verschijnen dan weer met RF drie zegels van 1,50F, 2F en 5F. De zegel van 1,50F is de enige van het type Duval die ooit in deze waarde is gemaakt. De 5F is in carmin, een kleur die nooit elders is gebruikt voor deze waarde (Afbeelding 16).
Ook deze zegels zijn weer nieuw getekend:
- De tekst op de banderolle heeft aanzienlijk slankere letters, en staat iets horizontaler,
- De zegel heeft een ander formaat. Hij is vooral hoger,
- De tanding is 12 met kleine gaten. Alle andere Duvalzegels zijn getand 14*13½.
- De cijfers zijn nieuw ontworpen,
- De punt achter de F van 2 en 5 F staat nu op een lager niveau,
In 1947 verschijnt dan wederom een zegel van 5F, nu in de kleur groen (Afbeelding 16). Ook nu zijn er weer nieuwe aanpassingen in het ontwerp:
- Het ontwerp lijkt sterk op dat van de zegels uit 1927,
- De 5 heeft wederom een nieuw lettertype; de letter F valt groter uit en heeft een langer middenstreepje
- De punt onder de F is vervangen door een iets hoger staand enkel streepje.
Het zou de allerlaatste zegel zijn, ooit gedrukt van het type Duval.
Epiloog
Hoeveel zegels van dit type zijn er precies uitgegeven? Een snelle telling komt er op uit dat het er 529 waren in 66 jaar en dat is in de Franse filatelie van een type waarschijnlijk het grootste aantal en over de langste emissieperiode. Maar wat tel je mee? Is een op een andere drukpers gedrukt en bijna identiek zegel hetzelfde zegel of tel ik ze voor twee? De catalogi geven hetzelfde hoofdnummer, maar tegenwoordig wel een subnummer. En misschien ben ik nog een paar uitgiften vergeten. Ik weet inmiddels dat ik de portzegels van Marocco, die op 10 oktober 1903 met opdruk PP zijn verkocht als gewone postzegel, in deel 4 vergeten ben. En als u echt wilt specialiseren, dan kunt u vooruit. Van de Franse, bruine 10 centimes-zegel geeft de gespecialiseerde Yvert-catalogus bijvoorbeeld 42 verschillende millésimes in 11 kleurtinten en op 6 verschillende papiersoorten. En wat te denken van de vele opdrukvariëteiten in sommige koloniale zegels. Zo kan het aantal heel sterk groeien.
Georges Duval zelf heeft niet alle zegels gekend. Toen hij in 1916 overleed waren er van de 529 nummers pas 286 verschenen. Er zouden nog 243 volgen.
Dit is het einde aan een reeks van vijf artikelen over de portzegels, oorspronkelijk ontworpen door Georges Duval. Ik heb jaren gedacht dat het een wat saai en oninteressant zegel was, maar toen ik er echt naar ging kijken, bleek het een hele reeks leuke filatelistische en historische deurtjes te openen. Ik hoop dat u evenveel plezier heeft beleefd aan het lezen als ik aan het schrijven.
Noten
- Merk op dat de post in Monaco wordt verzorgd door een dochterbedrijf van de Franse post.
- De betekenis daarvan is mij niet duidelijk. Zoekend met AI in het Nederlands krijg ik als antwoord “taxe perçue”, in het Frans of Engels zoekend krijg ik “timbre poste”.
- De Yvert catalogus schrijft dat alle vier zegels tussen 1937 en 1941 zijn verschenen. Ook in de Maury-catalogus van 2010-2011 staan verkeerde uitgiftedata: de zegels van 5 en 10 centimes en van 2 francs zouden alle drie in 1938 zijn verschenen. Dit spoort niet met de daarin ook genoemde millésimes. De 10 centimes is bijvoorbeeld uitsluitend in 1942 gedrukt. Uiteindelijk vond ik uitsluitsel over de juiste data in het Maandblad Filatelie uit 1941 en 1942.





