Frankrijk in kaart op de postzegel – Menno-Jan Kraak
Postzegels bieden een venster op de samenleving, natuur en cultuur van een land. Naast voor vooruitbetaling van het transport van een poststuk zijn ze ook bedoeld om een land een profiel te geven door bijvoorbeeld het grondgebied en identiteit af te beelden. Door de jaren heen heeft de maatschappelijk context altijd mede de keuzes beïnvloed van de af te beelden onderwerpen. In het geval van grondgebied wordt de natie of het gebied voorgesteld en geïdentificeerd door bijzondere locaties en grenzen. Dit kunnen kenmerkende landschappen of bouwwerken zijn, maar boven al een kaart die het territorium afbakent.
De allereerste postzegel met een afbeelding van een landkaart op een Franse postzegel stamt uit 1876. Achter het cijfer en beide personen is een wereldbol te zien waarop delen van Europa, Noord-Amerika en Afrika zichtbaar zijn. In de rechterzegel is ter verduidelijking de kaart in lichtgroen benadrukt. Frankrijk telt bijna 200 verschillende zegels met landkaarten.
De officiële kartering van Frankrijk wordt uitgevoerd door het Institut Géographique National (IGN – https://www.ign.fr). Dit instituut, gevestigd in St. Mande, een voorstad van Parijs, vervaardigt onder andere gedetailleerde wandelkaarten en overzichtskaarten van het hele land. Deze topografische kaarten proberen het land zo nauwkeurig mogelijk weer te geven en worden gebruikt voor toepassingen zoals planning, recreatie en navigatie. In 1990 vierde het IGN het 50 jarige bestaan (Afb. 2). Naast kaarten op papier worden ook digitale bestanden uitgeleverd.
De voorloper van de huidige topografische kaarten is de “’Carte de Cassini‘ getekend door vier generaties Cassini. De familie van wis- en sterrenkundigen begon het project in 1744. Uniek aan deze gedetailleerde kaart is dat deze is gebaseerd op een landsdekkende uniforme driehoeksmeting. Jean Dominique (Afb. 3) ronde het project af in 1793.
Om deze kaart te vergelijken met de huidige topografische kaart kun je het Franse geoportaal bezoeken (https://www.geoportail.gouv.fr/carte). Op deze website kun je voor elk plek je in Frankrijk verschillende kaarten met elkaar vergelijken. Op Afb.4 is het gebied rond Versailles in de tijd van Cassini en van nu afgebeeld.
Zeekaarten van de Franse wateren worden gemaakt door de Service Hydrographique et Océanographique de la Marine (SHOM – https:// www.shom.fr/index.php/fr) gevestigd te Brest. Ook deze kaarten zijn zo nauwkeurig mogelijk met veel informatie over dieptes en worden met name door de scheepvaart gebruikt. In 2020 bestond deze dienst 300 jaar (Afb. 5).
Allerlei wetenschappelijke en vakorganisaties werken samen met deze en andere overheidsinstituten. Zo presenteerden geografen en cartografen hun recente werk op congressen zoals georganiseerd door de International Geographical Union. In 1984 vond dit congres plaats in Parijs en indertijd was één van de innovaties de mogelijkheid het landschap vanuit een digitaal hoogtemodel uit te tekenen. Op de zegel van Afb.6 een deel van de Franse Alpen.
Niet voor alle toepassingen is het noodzakelijk een heel nauwkeurig omtrek van een land af te beelden. Op een postzegel is het vaak zelfs beter om een ietwat vereenvoudigd beeld te gebruiken omdat er slechts beperkte ruimte is. Op Afb.7 een serie omtrekken van Frankrijk van gedetailleerd naar eenvoudig. Het is uiteindelijk wel van belang dat het gebied herkenbaar blijft. Van links naar rechts zijn de grenzen van Frankrijk steeds verder vereenvoudigd en gestileerd.
In de twee kaarten rechts zijn simpele lijnen gebruikt om de karakteristiek van Frankrijk te behouden. Tot die karakteristieke vormen behoren Normandië en Bretagne aan de westkust, de Pyreneeën in het zuiden en de instulping van Zwitserland met het Meer van Genève in het oosten.
Soms gaat de stilering erg ver en is herkenning nagenoeg uitgesloten, terwijl het toch om een kaart handelt. Een voorbeeld hiervan is de zegel van Île-de-France, welke als bloem in de catalogus wordt vermeld. Op Afb.8 wordt de kaartachtergrond van de zegel uit de doeken gedaan.
Île-de-France is de regio rond Parijs en omvat een achttal departementen. Deze zijn in kaartjes links in het midden van de afbeelding weergegeven (A). Op de zegel representeren de blauwe kelkbladen en de witte kroonbladen alsook de rode kern de departementen. De stempel op de eerstedagenvelop is als het ware een vertaling van bloem naar kaart (B). De departementen hebben hier het officiële nummer die ik voor de duidelijkheid ook in de bloem heb aangebracht (C). De vorm van de departementen is in het stempel nog steeds schematisch, maar qua grootte al meer in verhouding tot de werkelijkheid. Kaart A geeft de ware verhouding. Eigenlijk is het enige herkenbare kaartelement op de zegel de rode kern van de bloem. Deze heeft exact de vorm van Parijs (departement 75). Dit wordt duidelijk als we de kern vergelijken met een postzegel waar de kaart van Parijs op staat (D).
Een ander voorbeeld van een minder duidelijk kaart is de postzegel op Afb.9 van het Euregio gebied op de grens van Frankrijk, Luxemburg en Duitsland. De stippellijnen onder de pijlvormige vlaggen representeren de grenzen tussen de landen. De betreffende Euregio SarLorLux (https://www.granderegion.net/) is veel omvangrijker dan afgebeeld op de zegel zoals het kaartje laat zien. De afkorting SarLorLux staat voor Saarland, Lorraine en Luxembourg. Het betreft co-uitgave met Luxemburg en Duitsland.