MB-229 Over Georges Duval en de door hem ontworpen portzegels, deel 3 De ongetande Duvalzegels – Jan Walschots

Over Georges Duval en de door hem ontworpen portzegels, deel 3 De ongetande Duvalzegels – Jan Walschots

Inleiding

In de eerste twee delen van dit artikel werd in het kort het leven en werk van Georges Duval beschreven. Hij was ontwerper van bankbiljetten en postzegels en meerdere andere zaken. Centraal in dat deel stonden de 58 door hem ontworpen portzegels, die bedoeld waren voor gebruik in Frankrijk. Het waren 15 zegels in zwarte kleur, 3 in de kleur marron en 19 in verschillende andere kleuren. Verder zijn er 21 zegels met opdruk Annulé of Specimen, uitsluitend bedoeld voor de opleidingen van het personeel van de Poste. Dit is al een aanzienlijk aantal, maar het aantal zegels voor gebruik in de Franse overzeese gebieden en elders is nog aanzienlijk groter.

Vanaf nu komen we bij de Duvalzegels gebruikt buiten Frankrijk. Duval ontwierp overigens ook de nodige bankbiljetten voor die overzeese gebieden. Als voorbeeld daarvan geef ik een biljet van 5 piaster uit Indochina (Afb 1).

Afb 1: Een biljet van 5 piasters van de Bank van Indochina, aan beide
zijden met de naam van de ontwerper Georges Duval.

In dit deel beschrijf ik de ongetande zegels van het type Duval. Alle zijn gebruikt in de Franse koloniën, dus niet in bijvoorbeeld overzeese kantoren van de Franse post, waar geen koloniaal Frans bewind was. Zegels met tanding, buiten Frankrijk gebruikt, komen in een volgend deel aan de orde.

De invoering van getande postzegels

In Frankrijk werd de tanding van postzegels in 1862 geïntroduceerd. Op enkele uitzonderingen na, bijvoorbeeld de Bordeaux-uitgiften, zijn alle postzegels daarna getand geweest. Sommige bijzondere zegels bleven nog enige tijd ongetand: telegraafzegels kregen tanding in 1868, krantenzegels in 1869, maar portzegels pas in 1881.

Postzegels van de algemene koloniale uitgiften waren lange tijd volgens hetzelfde ontwerp als Franse zegels, maar dan ongetand. Vanaf 1881 kregen koloniale zegels een eigen ontwerp. De eerste koloniale portzegels verschenen pas in 1884. Deze waren echter weer volgens het in Frankrijk gebruikte ontwerp van Georges Duval, maar dan ongetand en dat zouden ze blijven tot de laatste algemene uitgifte in 1908.

De ongetande Duvalzegels van de Algemene Uitgiften van de koloniën

Als je de zegels voor de Algemene Uitgiften van de koloniën oppervlakkig bekijkt, lijkt het misschien dat nog niet getande Franse zegels zijn genomen. Dat is echter vaak niet het geval. Bij nader inzien blijkt het vaak om speciale, voor de koloniën gedrukte oplagen te gaan. Dat geldt ook voor de portzegels van het type Duval.

De eerste serie Duval-zegels verscheen in zwarte kleur en getand in Frankrijk in 1881 en 1882. De ongetande versie voor de koloniën verscheen in 1884 (Afb 2). De zwarte portzegels verschenen voor de koloniën in dezelfde waarden als voor Frankrijk, met één uitzondering. De zwarte 50 centimes verscheen in Frankrijk pas in april 1892 en werd daar in 1894 door een lila exemplaar vervangen. Voor de koloniën kwam er nooit een zwarte 50 centimes maar daar kwam de lila zegel reeds in 1893 uit, een jaar eerder dan in Frankrijk.

Afb 2: Ongetande Duval-zegels voor de koloniën in zwart en marron (1884).

De zwarte zegels van 1, 2 en 5 Francs zijn waarschijnlijk nooit gebruikt in de koloniën. Yvert geeft geen prijsnotering voor gebruikte exemplaren in deze waarden. In het tijdschrift “le collectionneur de timbres-poste”, uitgegeven door Arthur Maury, vind ik in de aflevering van 15 maart 1885 een bericht dat er zwarte zegels van 1, 2 en 5 Francs voor de koloniën zijn verschenen, waarbij de toevoeging staat dat deze verschenen zijn vóór de marron versies die al eerder waren beschreven. Wanneer dat was, kan ik niet vinden, want de jaargang 1884 is helaas niet in de Bibliothèque Nationale de France beschikbaar. De zegels van 1, 2, 3 en 4 centimes werden door Maury overigens pas in april 1886 gesignaleerd.

Voor de eerste jaren kan ik niet precies nagaan in hoeverre aparte oplagen voor de koloniën werden gedrukt [note 1.], maar vanaf 13 oktober 1891 werden millésimes op de vellen gedrukt, en die kunnen aanvullende informatie geven.

Allereerst constateer ik dat voor de koloniën voor alle 10 waarden tot 40 centimes en voor de 1 en 5 Franc in de kleur marron de millésime 2 voor 1892 bestaat. Van de getande Franse zegels werden in 1892 slechts zegels gedrukt van 5, 10, 15 en 30 centimes en 1F. De oplagen uit 1892 van 1, 2, 3, 4, 20 en 40 centimes en van 5 Franc waren dus volledig voor de koloniën bedoeld.

Ook werden in 1898 nog zwarte zegels uitsluitend voor de koloniën gedrukt in de waarden 1, 2, 3, 4, 20 en 40 centimes. Voor Frankrijk werden toen nog uitsluitend zwarte zegels van 1 centime gedrukt. Merk op dat deze oplagen nog verschenen, toen andere waarden al vanaf 1893 in kleur werden gedrukt. De zegels van 20 en 40 centimes waren in Frankrijk zelfs al in 1892 ingetrokken.

Ook bij de portzegels voor de koloniën ging de postdienst vanaf 1893 over op gekleurde zegels. In beginsel werden dezelfde kleuren gebruikt als voor Frankrijk. Ook bij de zegels in kleur zijn er oplagen voor de koloniën gedrukt in jaren dat er geen oplagen voor Frankrijk waren, bijvoorbeeld de oplage van de 10 centimes uit 1904, en die van de 50 centimes uit 1893 en 1905 (Afb 3).

Afb 3: Vanaf 1893 kregen ook de portzegels in de koloniën kleur.

Opmerkelijk zijn enkele zegels in de hogere waarden. Een 60 centimes in geelachtig bruin verscheen in 1893 in de koloniën. In Frankrijk verscheen een portzegel van 60 centimes pas in 1925 en in een groene kleur. De 1 Franc in de kleur lilas-brun sur paille verscheen in de koloniën in 1905, in Frankrijk pas 15 jaar later in december 1920.

Een curieuze misser in de Yvert-catalogus is dat de 1F Rose s Paille in 1893 verschenen is, maar dat de enige millésime de 3 van 1903 zou zijn. Deze fout is overigens door de catalogus van Maury gewoon overgenomen. Grappig genoeg zou de millésime 3 voor 1893 wel bestaan voor een opdruk op dit zegel van Guadeloupe uit 1903.

Gekleurde, ongetande zegels voor de algemene koloniale uitgiften zijn voor het laatst gedrukt in 1908. Of, en zo ja wanneer, ze ooit officieel zijn ingetrokken weet ik niet. Ik heb wel afstempelingen gezien tot ver in de jaren 20 van de vorige eeuw.

Opdrukken voor de koloniën op ongetande zegels

1. Lokale opdrukken in veranderde waarde

Er zijn enkele portzegels verschenen waarbij de nominale waarde door middel van een opdruk veranderd is in een lagere waarde. Dit werd waarschijnlijk gedaan als er geen zegels in de lagere waarde meer in voorraad waren. Ze bleven wel de functie van portzegel behouden.

Dat was bijvoorbeeld zo in Sénégal. Daar verschenen in 1903 drie portzegels van 50 en 60 centimes en van 1 Franc met opdruk 10 (Afb 4). Zij zijn bij besluit van 14 december 1903 overdrukt omdat een bestelling van 2 juni van 10 centimes zegels nog steeds niet was aangekomen [note 2.].

Afb 4: Nooduitgifte van Sénégal bij gebrek aan postzegels van 10 centimes.

In Indochina werden in 1904 lila zegels van 60 centimes overdrukt met de waarde 5 (Afb 5). Een jaar later werden zwarte zegels van 40 en 60 centimes overdrukt met waarden 5, 10 en 30 centimes. Alle vier opdrukken werden aangebracht in Hanoi.

Afb 5: De nooduitgifte van Indochina op de gekleurde zegel is een
jaar ouder dan de twee op een zwarte Duval-zegel.

• Opdrukken met de naam van een kolonie op ongetande zegels

Van 1859 tot ongeveer 1892 werden in de koloniën bijna uitsluitend postzegels uitgegeven die in alle koloniën geldig waren, de Algemene Koloniale Uitgiften. Rond 1892 ontstond de behoefte om de postzegels per gebied uit te geven. Om de geldstromen beter te kunnen beheersen moesten postzegels die in een bepaalde kolonie werden gebruikt, ook in die kolonie worden gekocht. Dit kreeg definitief zijn beslag met de uitgifte van de postzegels van het type Groupe, alle met de naam van de kolonie er op. Daaraan voorafgaand werden in een aantal koloniën al postzegels van de Algemene Uitgiften overdrukt met de naam van de kolonie. Deze zegels waren alleen geldig in de betreffende kolonie.

In aansluiting daarop werden vanaf 1892 in een aantal koloniën portzegels van het type Duval van eenzelfde opdruk voorzien. Je kunt je afvragen of hiermee in een echte behoefte werd voorzien, want enige tijd later zouden de gekleurde Duval-zegels zonder naam van de kolonie weer enkele decennia gebruikt gaan worden. Dat is ook wel logisch, want een particulier bedrijf of een consument zal niet met honderden portzegels over de wereld reizen.

De opdrukken werden in de kolonie aangebracht op de aanwezige zegels en sommige waarden hebben daarom een zeer lage oplage: 25 stuks van de 5 centimes Obock met ronde opdruk, 100 stuks voor meerdere zegels van Tahiti.

Tabel 1

Tabel 1 geeft de bestaande opdrukken weer voor de zes koloniën waar deze opdrukken zijn uitgegeven. Van Bénin zijn vijf waarden wel van opdruk voorzien maar nooit uitgegeven (Non Émis in de tabel) (Afb 6, 7, 8 en 9).

• Madagascar

Een heel curieuze Duval-serie verscheen in 1896 op Madagascar. Zeven waarden werden overdrukt met de naam “Madagascar et dépendances”. Drie waarden waren echter gedrukt in een kleur die nooit eerder was gebruikt. De 1 franc is groen in plaats van rose sur paille. Bij de 50 centimes heet de kleur nu lila in plaats van violet, maar dat zou je nog een variant van de zelfde kleur kunnen noemen. Verder is er een 20 centimes in donkergeel. Dat is ook duidelijk anders dan de kleur olive, welke zegel overigens pas 10 jaar later, in 1906, zou verschijnen. Verder was er nog een violetkleurige 40 centimes, een waarde die zonder opdruk nooit is verschenen (Afb 10)

Afb 10: Een serie van Madagascar in gewijzigde kleuren (1896).

• Guadeloupe

In 1903 had de lokale overheid op Guadeloupe bedacht dat er een aardig centje was te verdienen aan extra postzegeluitgiften. Op 1 juli 1903 schrijft Albert Maury er al schande over dat men totaal onnodig zegels overdrukt. Zo worden tegelijkertijd zegels van 75 centimes overdrukt naar 1 Franc, zegels van 1 franc overdrukt naar 40 centimes en zegels van 40 centimes naar 10 centimes. Vervolgens werden deze zegels aangeboden aan handelaren tegen nominale waarde of tegen het hoogste bod. Later werden deze zegels nog met “1903” overdrukt en dit alles in zoveel varianten dat de Yvert-catalogus 16 pagina’s nodig heeft om ze alle te beschrijven. Ook ongetande portzegels van 60 centimes en 1 franc werden met soortgelijke opdrukken omgezet naar portzegels van 30 centimes, ook weer in vele varianten (Afb 11).

Afb 11: Opdrukken op zegels van Guadeloupe
hadden veel verschillende typen.

• Nouvelle Caledonie

Voor Nouvelle Caledonie geldt een soortgelijk verhaal. De lokale overheid had verzocht, om ter gelegenheid van het feit dat de Fransen er 50 jaar aan de macht waren, enkele herdenkingszegels uit te mogen geven. Mede-aanleiding was een gat in de begroting van 100.000 franc. Dit verzoek werd afgewezen, maar de lokale overheid presteerde het toch om niet alleen alle zegels van het type Groupe van een speciale opdruk te voorzien, maar ook acht ongetande portzegels van het type Duval (Afb 12).

Afb 12: Opdruk om het feit te vieren dat de Fransen 50 jaar Nieuw Calédonie bestuurden.

De informatie in de catalogi over de millésimes is voor deze serie tamelijk verwarrend. Alle 8 waarden zouden overdrukt zijn op vellen uit 1903, de drie laagste waarden ook op vellen uit 1906, de 30 centimes ook op vellen uit 1904. Vijf van deze millésimes bestaan volgens dezelfde catalogi niet voor de zegels zonder opdruk. Waarschijnlijk zijn de betreffende millésimes van 1893, c.q. 1896 in plaats van 1903 en 1906. De catalogus van Yvert presteert het zelfs om millésimes 6 af te beelden die zouden zijn gedrukt in 1906, met een stempelafdruk van 1903.

• Opdrukken om het gebruik te veranderen

Het is een aantal keren gebeurd, dat portzegels van het type Duval werden overdrukt om ze te converteren naar gewone frankeerzegels.

In 1889 werden in Gabon wegens gebrek aan gewone frankeerzegels zwarte portzegels van 5, 30 en 20 centimes overdrukt met “Gabon  Timbre   15 of 25” (Afb 13).

Afb 13: Gabon; portzegels geconverteerd naar gewone postzegels.

Een vergelijkbare actie volgde in 1891 op het eiland Martinique waar portzegels in 5 waarden werden overdrukt om er frankeerzegels van 5 en 15 centimes van te maken. De opdruk werd in zwart of in rood aangebracht (Afb 14).

Afb 14: Ook op Martinique werden portzegels omgezet in gewone postzegels.

Als derde in de rij volgt Saint-Pierre et Miquelon. In december 1892 wordt een bijna complete serie Duval-zegels overdrukt met “TP St-Pierre M-on”. Het betreft de waarden 10, 20, 30, 40, 60 centimes en 1, 2 en 5 francs (Afb 15).

Afb 15: Portzegels met overdruk Saint-Pierre et Miquelon en conversie naar postzegels.

Ruim 10 jaar later, in 1903, verschijnen in Côte d’Ivoire (Ivoorkust) opeens zegels voor postpakketten (colis postaux). Ik heb me wel eens afgevraagd, waarom juist in deze kolonie zo veel pakketten moesten worden verstuurd, maar het antwoord is waarschijnlijk dat de lokale bestuurder geld nodig had en dure postzegels voor verzamelaars een gemakkelijke inkomensbron waren. Het gaat om portzegels van het type Duval met opdruk “Côte d’Ivoire  Colis Postaux” en meestal met een nieuwe waarde. In totaal verschenen tot 1905 22 verschillende zegels met vele varianten, in nominale waarde variërend van 50 centimes tot 8 Francs (Afb 16).

Afb 16: Vijf voorbeelden van pakketpostzegels voor Ivoorkust. Er waren er 22, ook nog met
verschillende typen.

Martinique volgt dit voorbeeld van Côte d’Ivoire. Eveneens in 1903 verschijnt een opdruk op een Duval-zegel van 60 centimes. De opdruk luidt “Timbre-poste 5F. Martinique Colis postaux” . Volgens Albert Maury [Note 3.]was dit een tijdelijke uitgifte in afwachting van de komst van de 5 franc zegel van het type Groupe. Deze was nodig voor de pakketpostdienst (Afb 17). Deze zegel is in de catalogi overigens opgenomen bij de gewone frankeerzegels. Waarschijnlijk was hij voor elke soort frankering geldig.

Noten

1.Toch waag ik mij aan een veronderstelling: In 1882 werden voor Frankrijk en de koloniën samen over alle waarden opgeteld 32,1 miljoen Duval-zegels gedrukt, per waarde variërend tussen 7,5 miljoen zegels van 30 centimes en 300 duizend zegels van 5 francs. In 1883 werden in totaal 554,1 duizend Duval-zegels gedrukt, in aantal variërend tussen 3600 zegels van 60 centimes en 100,2 duizend zegels van 1 centime. Ik neem aan dat de oplagen uit 1883 voor de koloniën waren bedoeld. Bron Annuaire statistique de la France ; TABLEAU N° 481.—Relevé statistique du nombre de chiffres-taxe imprimes pour  le compte de l’Administration, du 1″‘ janvier 1881 au 31 décembre 1894.

2.Le collectionneur des timbres poste 1 maart 1904

3.Le collectionneur de timbres-poste, januari 1904