VOLKSGEZONDHEID OP POSTZEGELS, deel 1 – Jos Louwe
INLEIDING
We gebruiken het woord ‘bubbel’ voor een groep mensen die hetzelfde denken, zeggen en vooral handelen. Zitten we in de bubbel, dan leggen we met ons verhaal (discours met een duur woord) een claim op waarheid: de realiteit is, zoals wij die zien [bron 1]. Dat kan heel ver gaan – bijvoorbeeld aanvragers van een toeslag vanaf het begin zien als potentiële misbruikers. In twee artikelen wil ik het verhaal over de volksgezondheid op postzegels in kaart brengen en nagaan hoeverre dat betrouwbaar is. Het eenvoudigste is te beginnen met postzegels waarop zorgvragers en zorgverleners staan afgebeeld. Wie zijn dat en waar zijn ze mee bezig?
Het onderzoek begint met het verzamelen van relevante postzegels uit alle Europese landen, met behulp van ‘Colnect’. Dat zijn circa achthonderd postzegels met daarop zo’n elfhonderd personen, Ze zijn in het bijgaande relatiediagram in vier hoofdgroepen weergegeven: Verpleegsters (1) en artsen (2), zowel anoniem als beroemd, zijn de belangrijkste zorgverleners. Hun zorg richt zich op volwassenen (3), waaronder militairen, en kinderen (4), al dan niet vergezeld van hun moeder. De personen zijn in wisselende samenstellingen op een postzegel afgebeeld, in het schema aangegeven met pijlen en de frequentie. Per groep is het een kwestie van lang kijken naar de zegels en proberen de beeldspraak in één pakkende zin te beschrijven. En er voor CFV Marianne passende Franse zegels bij te vinden, met dank aan ‘Phil-Ouest’.
KINDEREN HEBBEN GEEN VADERS
Elke verzamelaar is bekend met de kinderpostzegels (NL), Pro Juventute zegels (CH), Jugendmarken (ED). Net als de talloze series Rode Kruis zegels in andere landen hebben veel exemplaren de kindzorg (verzorging en verpleging) als onderwerp. Die specifieke zorg is ontstaan als reactie op de onvoorstelbaar hoge zuigelingen- en kleutersterfte in de negentiende eeuw. Misschien daarom staan op veel zegels buitengewoon gezonde kinderen, waarbij Franse zegels vaak gebruik maken van reproducties van kunstwerken [ afb. 1 en 2]. Die afb.eeldingen kunnen we zien als personificaties van het begrip jeugd kind of moederschap. De gezonde kinderen worden ons gepresenteerd om ons te overtuigen van het nut van de toeslag.
De meerderheid van zegels met kinderen volgt een andere opzet, waarbij een actie is te zien. Kinderen worden gewassen, gewogen, aangekleed, gaan uit wandelen of krijgen een injectie [ afb. 3 en 4]. Op dit type zegels staat uiteraard altijd een zorgende volwassene. Meestal is dat een verpleegster of zuster in de rol van (surrogaat)moeder. Soms zijn de biologische moeders ook aanwezig, maar op een enkele uitzondering na, nooit een vader – vreemd eigenlijk.
MANNEN ZIJN ALTIJD ZIEK
De eerste Rode Kruiszegels gaan vaak over het lot van de soldaten en hun families. In Frankrijk bijvoorbeeld op een zegelpaar uit 1940, getiteld ‘Sauvé et Guéri’ (gered en genezen). De eerste zegel is een scene in een militair hospitaal. Opgelucht kijkt een vrouw met kind naar een gewonde militair, kennelijk gered van een wisse dood. Op de tweede (helaas nimmer uitgegeven zegel) zien we de gelukkige terugkeer van een soldaat bij zijn vrouw en twee dochtertjes [ afb. 5 en 6].
Naast deze, ongeveer vijftig zegels met gewonde militairen zijn er tegen de honderdvijftig zegels met zorgbehoevende burgers. De eerste postzegel in Frankrijk, uitgegeven ter bestrijding van TBC, stamt uit 1938. De opbrengsten zijn bestemd voor een sanatorium voor studenten, hoog gelegen op de ‘Petites Roches’ in Saint-Hilaire du Touvet. De idee was studeren en kuren te combineren [bron 2]. Op de zegels zien wij een van de studenten, herkenbaar aan zijn ‘faluche’, een ronde fluwelen baret [ afb. 7].
Over geheel Europa genomen zijn er op postzegels meer dan tweemaal zoveel mannelijke als vrouwelijke patiënten. Rekenen we de militairen mee, dan zien we zelfs dat vier op de vijf patiënten een man is – altijd ziek.
VERPLEEGSTERS ZIJN ENGELEN
Verpleegsters en zusters zijn in de regel met een patiënt of te verzorgen kind afgebeeld. Ze zijn altijd bezig, zoals we al op diverse zegels zagen en we komen ze tegen op uiteenlopende plekken als het consultatiebureau of de SEH (Spoed Eisende Hulp) [ afb. 8 en 9].
In gezelschap van artsen staan ze vaak op het tweede plan. Zij zijn vaak anoniem, ook royalty’s als prinses Joséphine Charlotte of tsarina Giovanna staan zonder naam of monogram op een postzegel. Eerst recent worden beroemdheden als Florence Nightingale of Moeder Teresa bij naam genoemd [ afb.. 10]. Maar wie weet dat op de zegel die ter gelegenheid van 75 jaar Rode Kruis verschijnt, mademoiselle Gervais is afgebeeld [ afb. 11]?
Laat staan dat zij werkzaam was in het revalidatiehospitaal Mont des Oiseaux nabij Hyères [bron 3].
De zegels geven soms een geïdealiseerd beeld van de verpleegster als een toegewijde, zich wegcijferende madonna of een heilige. Het witte uniform, thans ingeruild voor zogenoemde scrubs in verschillende kleuren, straalt dat ook uit – reinheid, herkenbaarheid, autoriteit. Witte engelen [afb. 12].
DOKTERS ZIJN ALTIJD BEROEMD
Bijna negentig procent van de ruim vijfhonderd artsen op postzegels heeft een naam. Het zijn vooral in eigen land beroemde artsen, maar er zijn uitzonderingen, zoals Robert Koch en Albert Schweitzer. Zij zijn vaak afgebeeld op portretformaat, uiteraard met naam, maar zonder enige verdere toelichting [afb. 13]. Ter verhoging van het prestige wil nog wel eens het monumentale instituut, bijvoorbeeld het Hôpital de la Salpétrière, waar de betreffende geneesheer heeft gewerkt, als decor dienen [afb. 14]. Kennelijk moeten wij deze mannen bewonderen zonder te weten waarom.
Informatiever zijn de zegels met afgebeelde attributen of een hulptekstje. Dat geeft wat meer houvast, zoals bij Octave Terrillon met zijn autoclaaf, uit de tijd dat steriliseren van medische instrumenten verre van gebruikelijk was [afb. 15]. Moderner werken de zegels waarbij het decor als een klein stripverhaaltje informatie geeft over de werkzaamheden zelf. De zegel van Nicole Mangin, de eerste vrouwelijke legerarts, toont op de achtergrond diverse scenes die we met behulp van de beknopte biografie op Wikipedia verder kunnen duiden: het hospitaalwerk aan het front, de verpleegstersopleiding, de hond Dun (afkorting van Verdun) en de ontsnapping per ambulance aan het Duitse artillerievuur [afb. 16].
Verhalende zegels waarin artsen bezig zijn met patiënten, vormen een uitzondering. In de regel hebben de beroemde artsen het kennelijk te druk met een wetenschappelijke carrière om zich met patiënten te bemoeien.
BUBBEL OF NIET?
Wat is het resultaat van dit onderzoekje? We zien een wat clichématig beeld van de rolverdeling tussen artsen en verpleegsters, tussen volwassenen en kinderen, en tussen mannen en vrouwen. Dat past misschien bij het tijdsbeeld waarin zij zijn gemaakt, gemiddeld vijfenveertig jaar geleden. Toch moeten we vaststellen dat de zegels vertekeningen bevatten. We weten bijvoorbeeld dat bij veel beroemde artsen onderzoek en behandeling van patiënten juist samengingen. Dat, en ook onderwerpen als georganiseerde thuiszorg, zien we niet of nauwelijks terug op postzegels. De zegels dragen dus een bevooroordeelde blik met zich mee, ofwel we zitten in een bubbel als we ze voor waar aannemen.
Maar geldt dat ook voor de andere postzegelbeelden over volksgezondheid? Het aardige is dat de besproken zegels daar zelf al een begin van een antwoord op geven. Op een tijdlijn geplaatst, zien we dat het aandeel kinderen en militairen afneemt, denkelijk door het uitblijven van grote oorlogen. Dan kunnen we ook uitrekenen dat de imaginaire afstand tussen ons als kijker en de verpleegster is afgenomen met ongeveer zestig centimeter. Verpleegsters zijn langzamerhand geen afstandelijke witte engelen meer. Het zijn allemaal aanwijzingen om ook eens naar andere beelden van volksgezondheid te kijken. Dat levert misschien een aanvullende, meer waarheidsgetrouwe interpretatie van volksgezondheid op postzegels op. Daarover gaat het tweede artikel dat zal verschijnen in MB 229.
BRONNEN:
- Bron 1: Rose, Gilian, Visual methodologies, an introduction to researching with visual materials, Sage Publications (4th edition), London, 2016, p 186 ev.
- Bron 2: Bibliothèque municipale de Lyon, website www.linflux.com.
- Bron 3: Apaire, Annette, Brun, Jean-Francois, Chauvet, Michéle Chauvet, Rabier, Pascal, Sinais, Bertrand, La Patrimoine du timbre -poste français, Flohic Editions, Charenton Le Pont, 1998, p 248.